Từ tiếp nhận công nghệ đến quyền lực khoa học: hành trình vươn lên của Trung Quốc

Quá trình chuyển mình của Trung Quốc trong lĩnh vực khoa học và công nghệ không phải là bước nhảy vọt ngẫu nhiên, mà là kết quả của một chuỗi chiến lược kéo dài nhiều thập kỷ. Từ hợp tác quốc tế đến xây dựng hệ sinh thái nội địa, quốc gia này đã biến kinh nghiệm tiếp nhận thành khả năng sáng tạo và cạnh tranh trên quy mô toàn cầu.

Khởi đầu bằng hợp tác và chuyển giao công nghệ

Mối quan hệ công nghệ giữa Trung Quốc và phương Tây xuất hiện sớm và mang tính tuyến tính: tiếp nhận kiến thức, áp dụng rồi từng bước làm chủ. Quá trình ấy được ghi nhận từ những năm 1964, khi các hợp tác kinh tế và kỹ thuật bắt đầu hình thành, mở đường cho việc chuyển giao thiết bị và quy trình kỹ thuật quan trọng.

Một ví dụ cụ thể là dự án nhà máy điện Daya Bay — dự án thương mại chạy bằng lò phản ứng nước áp lực PWR-900 do Framatome (Pháp) cung cấp. Hệ quả của các thỏa thuận như vậy không chỉ là lắp đặt thiết bị, mà còn là việc tiếp thu công nghệ vận hành, bảo trì và quản lý lò phản ứng trên quy mô lớn.

Lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy điện Daya Bay, Trung Quốc được xây dựng nhờ quá trình chuyển giao công nghệ với công ty Framatome, Pháp (Ảnh: Berkeley Labs New Center).

Xây dựng năng lực nội sinh: từ đặc khu đến cộng đồng khoa học

Sau giai đoạn nhận chuyển giao, Trung Quốc tập trung phát triển hạ tầng, tạo điều kiện cho nhân lực và doanh nghiệp nghiên cứu phát triển. Việc thiết lập đặc khu kinh tế như Thâm Quyến đã đóng vai trò then chốt, thu hút nhân tài, khuyến khích doanh nghiệp công nghệ và thúc đẩy hoạt động đổi mới.

Sự hội tụ của sinh viên, kỹ sư và nhà nghiên cứu trong các trung tâm công nghiệp đã dẫn tới những bước tiến cụ thể, ví dụ trong ngành sản xuất tấm pin mặt trời, nơi kỹ thuật tinh chế silicon và quy trình chế tạo được cải thiện bởi lực lượng lao động trình độ cao.

Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc).

Quan trọng: tập trung vào các ngành công nghệ chiến lược

Theo một báo cáo được trích dẫn, Trung Quốc hiện dẫn đầu trong nhiều nhóm công nghệ quan trọng trên quy mô toàn cầu. Trong danh mục 44 công nghệ then chốt, nước này đứng đầu ở 37 lĩnh vực, bao gồm những mảng như truyền thông vô tuyến (5G, 6G), công nghệ pin cho ôtô điện, vật liệu mới, lớp phủ tiên tiến và các hệ thống năng lượng thay thế.

Những chỉ số này phản ánh không chỉ năng lực nghiên cứu mà còn khả năng thương mại hóa, chuẩn hóa và sản xuất hàng loạt, mở rộng ảnh hưởng trên thị trường quốc tế.

Tác động lên vị thế doanh nghiệp phương Tây

Sự trưởng thành của các doanh nghiệp Trung Quốc đã tạo ra cạnh tranh trực tiếp với đối tác phương Tây ở nhiều lĩnh vực: đường sắt, hàng không, năng lượng tái tạo. Sau khi chuyển giao công nghệ, nhiều công ty nội địa đã tinh chỉnh, tối ưu hóa và dần vượt lên trong các mảng cạnh tranh ấy.

Một minh chứng dễ thấy là tiến độ của ngành xe điện: trong một giai đoạn gần đây, thị trường ôtô điện toàn cầu thấy sự áp đảo về sản lượng và thị phần xuất phát từ Trung Quốc, với một con số nổi bật từng được nêu là chiếm 60% thị trường toàn cầu vào năm 2022.

Hệ thống tổ chức và nguồn lực: quy mô và đầu tư

Quy mô tổ chức nghiên cứu ở Trung Quốc là một trong những yếu tố khác biệt. Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) được mô tả có hơn 60.000 nhà nghiên cứu, con số này lớn hơn nhiều so với các tổ chức ngang hàng ở châu Âu. Sự tập trung nguồn lực cho phép thực hiện các dự án lớn và kéo dài, đồng thời thu hút nhân lực chất lượng cao từ cả trong và ngoài nước.

Về tài chính, việc phân bổ ngân sách cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc được ghi nhận đạt mức xấp xỉ 5 tỷ đô la, so sánh với một con số tham chiếu ở Pháp (ngân sách CNRS khoảng 4,4 tỷ đô la). Các khoản đầu tư này không chỉ dành cho phòng thí nghiệm mà còn cho cơ sở hạ tầng nghiên cứu tầm cỡ quốc tế.

Sau khi hợp tác chuyển giao công nghệ với hãng hàng không Airbus, Trung Quốc giờ đây đã có những mẫu máy bay thương mại của riêng mình. (Ảnh: Aviation Week).

Thước đo quốc tế: bằng sáng chế, tổ chức và nhân lực

Các cơ quan đánh giá quốc tế cho thấy sự chuyển dịch về cả lượng lẫn chất. Theo Văn phòng Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), Trung Quốc xếp ở vị trí nổi bật về số lượng hồ sơ bằng sáng chế, đặc biệt trong các lĩnh vực liên quan tới điện tử, viễn thông và tin học.

Ở cấp tổ chức, một số bảng xếp hạng đã liệt kê nhiều đơn vị nghiên cứu Trung Quốc trong nhóm dẫn đầu toàn cầu; ví dụ một bảng phân loại nhấn mạnh Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc trong nhóm tổ chức có ảnh hưởng. Một bảng xếp hạng khác (Leiden) được ghi nhận có tới 16 tổ chức Trung Quốc nằm trong top 25 cơ quan có sức ảnh hưởng khoa học cao.

Về nhân lực nghiên cứu, số lượng nhà khoa học Trung Quốc xuất hiện trong các danh sách có ảnh hưởng toàn cầu cũng tăng mạnh: con số được trích dẫn là 304 nhà nghiên cứu trong Top 10.000, 1.982 trong Top 50.000 và 4.178 trong Top 100.000. So sánh với Pháp cho thấy khoảng cách về quy mô: lần lượt 177, 1.214 và 2.856.

Những bước tiến biểu tượng

Trung Quốc còn thể hiện năng lực qua các dự án mang tính biểu tượng: từ sản xuất máy bay thương mại như C919 tới việc vận hành trạm vũ trụ Thiên Cung và đưa phi hành gia dân sự lên đó. Những dấu ấn này vừa là bằng chứng năng lực kỹ thuật, vừa là công cụ chính sách để định vị quốc gia trên bản đồ khoa học toàn cầu.

Năm 2023, Trung Quốc lần đầu tiên đưa phi hành gia dân sự lên trạm vũ trụ Thiên Cung do chính quốc gia này xây dựng (Ảnh: Space News).

Những điểm cần cân nhắc

Dù có nhiều tiến bộ, việc đánh giá toàn diện cần nhìn vào cả lợi ích lẫn thách thức. Sự tăng nhanh về quy mô làm nổi bật nhu cầu về minh bạch trong nghiên cứu, tiêu chuẩn đạo đức, và khả năng hợp tác quốc tế bền vững. Ngoài ra, cạnh tranh công nghệ mạnh mẽ cũng đặt ra vấn đề cho các doanh nghiệp phương Tây và cơ chế quản trị toàn cầu.

Kết luận: bài học từ một lộ trình dài

Hành trình của Trung Quốc từ nhận chuyển giao tới xây dựng năng lực độc lập cho thấy một chiến lược nhiều tầng: tận dụng hợp tác, đầu tư hạ tầng, phát triển nhân lực, và sau cùng là thương mại hóa công nghệ. Sự hội tụ những yếu tố này đã đưa Trung Quốc vào vị thế cạnh tranh thực sự trên trường khoa học – công nghệ thế giới.

Đối với độc giả quan tâm đến xu hướng toàn cầu, câu chuyện này nhắc rằng năng lực khoa học không chỉ là sáng chế trong phòng thí nghiệm, mà còn là khả năng chuyển đổi kiến thức thành sản phẩm, tổ chức và chính sách phù hợp.