Động vật có nguy cơ tuyệt chủng: 15 loài cần hành động ngay

Hàng loạt loài hoang dã trên khắp hành tinh hiện đứng trước nguy cơ mất mát vĩnh viễn — từ đại dương sâu thẳm đến rừng rậm nhiệt đới và sông ngòi lớn.

Vì sao nhiều loài đang bị đe dọa?

Sự suy giảm số lượng loài không phải do một nguyên nhân duy nhất. Các yếu tố thường xuất hiện trong những ca suy giảm bao gồm mất môi trường sống do nạn phá rừng và chuyển đổi đất, săn bắt bất hợp pháp để lấy thịt hoặc bộ phận có giá trị, khai thác biển và lưới đánh bắt vô tình, cùng với tác động kéo dài của biến đổi khí hậu. Trong một số vùng, xung đột và khai thác khoáng sản trái phép cũng làm gia tăng áp lực lên quần thể động vật hoang dã.

Những loài tiêu biểu đang rơi vào nguy cấp

Dưới đây là mô tả ngắn về 15 loài đã được ghi nhận trong tài liệu, kèm theo những mối đe dọa chính mà chúng đang phải chịu.

Cá voi xanh (nguy cấp)

Là loài động vật lớn nhất trên Trái Đất, cá voi xanh có thể đạt chiều dài tới 27 m và nặng đến 120 tấn. Chúng phát ra những tiếng gọi có tần số cao hơn nhiều loài khác và từng bị săn bắt tràn lan. Mặc dù săn bắt đã bị cấm từ năm 1966, sự phục hồi quần thể vẫn diễn ra chậm.

Gấu trúc khổng lồ (nguy cấp)

Biểu tượng bảo tồn của Trung Quốc này bị đe dọa chủ yếu vì mất môi trường sống: rừng tự nhiên bị phát quang để phục vụ nông nghiệp, khai thác củi và gỗ, làm giảm nguồn thức ăn và nơi cư trú cần thiết cho loài.

Hổ (nguy cấp)

Hổ đang suy giảm do hai áp lực chính: thu hẹp lãnh thổ sống và săn bắn bất hợp pháp. Những hành vi này khiến quần thể phân mảnh và giảm mạnh ở nhiều khu vực trước đây từng có mặt của chúng.

Đười ươi Sumatra (cực kỳ nguy cấp)

Loài đười ươi trên đảo Sumatra mất đi phần lớn môi trường sống do hoạt động khai thác khoáng sản trái phép và việc chuyển đổi rừng sang đồn điền, đặc biệt là dầu cọ. Tài liệu ghi nhận khoảng 80% diện tích rừng trên đảo đã biến đổi trong những năm gần đây, tạo ra áp lực lớn lên loài này.

Tê giác đen (cực kỳ nguy cấp)

Mặc dù tên gọi gợi màu đen, tê giác đen thực tế có màu xám. Chúng bị săn trộm gần như đến bờ vực do nhu cầu về sừng — có thể phát triển tới khoảng 60 cm — phục vụ y học cổ truyền và các sản phẩm thủ công.

Đại bàng Philippine (cực kỳ nguy cấp)

Loài đại bàng lớn này bị suy giảm mạnh do phá hủy rừng nhiệt đới phục vụ canh tác và phát triển thương mại; mất môi trường sống là lý do chính khiến quần thể giảm sút.

Vẹt Kakapo (cực kỳ nguy cấp)

Là loài vẹt không biết bay duy nhất trên thế giới, Kakapo chỉ sống ở New Zealand. Những nỗ lực bảo tồn chủ động đã được triển khai để bảo vệ chúng khỏi động vật ăn thịt trên đảo và giữ gìn quần thể còn lại.

Rùa Hawksbill (cực kỳ nguy cấp)

Rùa Hawksbill có lớp mai vân đẹp, khiến chúng trở thành mục tiêu khai thác cho thương mại vỏ rùa (đồi mồi), cùng với việc săn lấy thịt và trứng. Thêm vào đó, biến đổi khí hậu ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường sống và nguồn thức ăn của chúng.

Ếch lá Lemur (cực kỳ nguy cấp)

Ếch lá Lemur, loài thích sống trên tán cây nhờ màng dính ở chân, xuất hiện nhiều ở Costa Rica. Tuy nhiên môi trường sống bị thu hẹp đã khiến loài này gần như biến mất ở nhiều nơi.

Sò búa (nguy cấp)

Loài sò búa thường tụ tập thành nhóm ở vịnh California, quanh các ngọn núi ngầm dưới nước và có những hành vi sinh thái đặc biệt. Chúng dễ trở thành con mồi cho cá mập và bị ảnh hưởng nặng nề bởi hoạt động đánh bắt.

Sao la

Sao la sống ở vùng rừng núi Việt Nam và Lào. Kể từ lần không được phát hiện sau năm 1992, vẫn chưa có số liệu chắc chắn về số cá thể còn tồn tại. Chỉ có vài lần ghi nhận gặp ngoài tự nhiên, khiến loài này trở nên bí ẩn và khó bảo tồn.

Báo Amur

Còn gọi là báo Viễn Đông, loài này gần như chỉ tồn tại trong lưu vực sông Amur ở phía đông Nga. Chúng có khả năng chạy đến 60 km/h và nhảy xa; ghi nhận cho thấy chỉ còn khoảng 60 cá thể trong năm 2015, sống chủ yếu trong khu vực vườn quốc gia của Nga.

Khỉ đột núi

Số lượng khỉ đột núi hiện được ước tính dưới 900 cá thể. Nguyên nhân chính gồm xung đột vũ trang (như ở Cộng hòa Công-gô), sự xâm lấn của con người và thoái hóa rừng. Chúng hiện tồn tại trong ba quốc gia và được bảo vệ trong bốn khu vực vườn quốc gia, ví dụ như Bwindi ở Uganda và Virunga ở Congo.

Cá heo không vây Dương Tử

Cá heo không vây sinh sống trong sông Trường Giang (Dương Tử). Với hình thái mượt và trí thông minh nổi bật, quần thể loài này hiện chỉ còn được ước tính trong khoảng 1.000–1.800 cá thể.

Cá heo chuột Vaquita

Vaquita là một trong những loài động vật biển hiếm nhất, được phát hiện lần đầu vào năm 1958. Theo WWF, chỉ còn khoảng 30 cá thể sống trong tự nhiên; số lượng đã giảm khoảng 92% kể từ năm 1997. Chúng bị đe dọa bởi lưới đánh cá và biến đổi môi trường do biến đổi khí hậu.

Một số điểm chung cần lưu ý

Các loài liệt kê phía trên phản ánh những mẫu phổ biến: khi môi trường sống bị tàn phá hoặc khi con người săn bắt vì lợi ích thương mại, quần thể loài suy giảm nhanh chóng. Những sinh vật sống ở môi trường đặc thù — ví dụ rừng nguyên sinh hay đoạn sông lớn — đặc biệt dễ tổn thương khi hệ sinh thái bị thay đổi.

Những can thiệp đã và đang triển khai

Các biện pháp bảo tồn được nhắc tới bao gồm lệnh cấm săn bắn (như lệnh cấm săn bắt cá voi xanh từ 1966), nỗ lực bảo vệ quần thể nhỏ bằng chương trình giám sát và nuôi giữ, cũng như quản lý khu bảo tồn và vườn quốc gia. Một số loài được quản lý bằng các chương trình chuyên sâu nhằm ngăn chặn động vật săn mồi và ổn định quần thể trên các đảo hay khu bảo tồn được chỉ định.

Những điều mỗi người có thể làm

Dù nhiều biện pháp cần đến nỗ lực chuyên môn và chính sách, công chúng vẫn có vai trò: giảm nhu cầu với sản phẩm làm từ động vật hoang dã, ủng hộ tổ chức bảo tồn uy tín, nâng cao nhận thức về tác động của hành vi tiêu dùng và tham gia chương trình bảo tồn cộng đồng khi có thể. Hành động tập thể và thay đổi thói quen là phần quan trọng giúp giảm áp lực lên các loài đang suy giảm.

Câu hỏi thường gặp

Loài nào trong danh sách là lớn nhất?

Cá voi xanh là loài lớn nhất, với chiều dài có thể lên tới 27 m và trọng lượng đến khoảng 120 tấn.

Tại sao vaquita giảm nghiêm trọng?

Theo tài liệu, vaquita chịu ảnh hưởng mạnh từ lưới đánh cá và những thay đổi môi trường, dẫn tới giảm tới khoảng 92% kể từ 1997.

Các vườn quốc gia nào đang bảo vệ khỉ đột núi?

Khỉ đột núi hiện được bảo vệ trong một số vườn quốc gia, tiêu biểu là Bwindi (Uganda) và Virunga (Congo).

Tê giác đen bị săn lấy vì lý do gì?

Sừng tê giác đen có giá trị trong y học cổ truyền ở một số nơi và dùng cho chế tác, khiến chúng là mục tiêu săn trộm nghiêm trọng.

Kết luận

Danh sách các loài nêu trên chỉ là phần nổi của một vấn đề rộng hơn: mất đa dạng sinh học. Những mối đe dọa lặp lại như phá rừng, săn bắt và khai thác biển cho thấy cần có sự kết hợp giữa chính sách, khoa học và hành động cộng đồng để ngăn chặn xu hướng suy giảm. Việc nhận biết loài, hiểu nguyên nhân và hỗ trợ các nỗ lực bảo tồn giúp tạo cơ hội phục hồi cho các quần thể còn lại.

Để mở rộng hiểu biết về các loài hoang dã kỳ thú và những ghi nhận khoa học gần đây từ nhiều vùng khác nhau, bạn có thể tham khảo thêm nội dung chuyên sâu sau.

Khám phá câu chuyện về một quần thể mèo hoang đã thu hút sự chú ý của cả cộng đồng nghiên cứu tại Corsica qua phân tích và dấu hiệu khác biệt trong tự nhiên trong bài Ghjattu volpe và bằng chứng về quần thể mèo hoang Corsica khác biệt, giúp bạn hiểu thêm về cách nhà khoa học ghi nhận loài mới và tầm quan trọng của giám sát bền vững.

Nếu bạn quan tâm đến các khám phá bất ngờ trong thế giới lưỡng cư, bài viết về việc phát hiện tuyến tiết có hoạt tính liên quan đến nọc độc ở Siphonops annulatus sẽ mở rộng góc nhìn về cấu trúc miệng và vai trò săn mồi; tìm hiểu thêm trong bài Phát hiện tuyến nọc độc trong miệng loài caecilian Siphonops annulatus.

Với những ai quan tâm tới hành vi săn mồi điềm tĩnh và đặc điểm hình thái độc đáo của các loài chim đầm lầy, bài phân tích về cò mỏ giày cung cấp cái nhìn sâu về kích thước, chiếc mỏ và thách thức bảo tồn mà loài này đối diện; đọc thêm Cò mỏ giày và chiến thuật săn mồi trong đầm lầy châu Phi.