Cách đặt tên cho bão: hệ thống, vai trò và những trường hợp đặc biệt

Đặt tên cho một xoáy thuận nhiệt đới không phải là chuyện ngẫu nhiên. Hệ thống tên gọi do các tổ chức khí tượng phối hợp xây dựng nhằm giúp nhận diện, truyền đạt cảnh báo và tăng hiệu quả ứng phó khi bão xuất hiện. Bài viết này giải thích cách tên bão được hình thành theo khu vực, ai chịu trách nhiệm, quy tắc luân phiên danh sách và những tình huống khiến một tên bị loại bỏ.

Tại sao cần đặt tên cho bão?

Trước kia các cơn bão được nhắc tới bằng vĩ độ-kinh độ hoặc số hiệu kỹ thuật, gây khó nhớ và dễ nhầm lẫn. Việc đặt tên giúp giảm sai sót khi truyền tin giữa trạm khí tượng, phương tiện truyền thông và lực lượng ứng cứu; đồng thời khiến cộng đồng dễ dàng ghi nhớ cảnh báo và chuẩn bị phòng chống. Những lợi ích này là lý do chủ đạo khiến các cơ quan khí tượng duy trì hệ thống tên gọi cho bão.

Ai tham gia quyết định tên và cách danh sách được lập?

Các danh sách tên bão thường do cơ quan khí tượng quốc gia đề xuất và được phê duyệt trong các cuộc họp khu vực. Ở cấp khu vực, một trung tâm chuyên môn có trách nhiệm dự báo và đặt tên cho những hệ thống hoạt động trong vùng phụ trách. Việc lập, xem xét và cập nhật danh sách diễn ra theo chu kỳ, trong đó các nước thành viên có thể đề xuất bổ sung hoặc kiến nghị loại bỏ tên nếu cần.

Quy tắc đặt tên theo từng khu vực lớn

Mỗi vùng biển có cách tổ chức danh sách tên khác nhau, do đặc thù hành chính và tập quán ngôn ngữ.

• Đại Tây Dương: Sử dụng bộ danh sách gồm 21 tên cho mỗi năm và áp dụng theo luân phiên sáu bộ danh sách. Danh sách này không bao gồm các chữ cái Q, U, X, Y và Z.
• Bắc Ấn Độ Dương: Gần đây các quốc gia trong khu vực thay đổi hệ thống đặt tên; tên được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái và mang tính trung tính về giới tính.
• Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông: Tên bão thường do các nước trong khu vực đề xuất, nhiều tên lấy từ địa danh, động thực vật. Mỗi quốc gia nộp một số tên (theo quy định) và các danh sách được dùng luân phiên qua năm.
• Philippines: Bên cạnh tên quốc tế, PAGASA duy trì danh sách riêng gồm 25 tên để đặt cho xoáy thuận khi nó đi vào vùng trách nhiệm của họ; khi cần, một cơn bão quốc tế có thể được đổi tên khi vào vùng này.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Nguyên tắc dùng tên: thứ tự, tái sử dụng và danh sách phụ

Khi một xoáy thuận đạt cấp bão, tên sẽ được lấy theo thứ tự từ danh sách của năm đó. Nếu danh sách chính trong năm đã dùng hết, một danh sách bổ sung sẽ được khai thác. Các bộ danh sách thường được dùng luân phiên theo chu kỳ nhiều năm; ví dụ, một bộ danh sách có thể tái sử dụng sau sáu năm. Mỗi vùng có quy ước cụ thể về chu kỳ và cách cập nhật danh sách.

Tiêu chí loại bỏ tên bão

Một tên bão có thể bị loại khỏi danh sách nếu cơn bão mang lại hậu quả nghiêm trọng về người hoặc tài sản, khiến việc sử dụng tiếp tên đó là không phù hợp về mặt tinh thần. Trong những trường hợp như vậy, các thành viên khu vực sẽ thảo luận và bỏ phiếu để quyết định có loại tên khỏi danh sách hay không; nếu đồng ý, tên sẽ được thay bằng lựa chọn mới.

Vai trò của các tổ chức khí tượng cụ thể

Một số trung tâm đặc thù chịu trách nhiệm khu vực, ví dụ cơ quan dự báo của một quốc gia có thể là trung tâm chuyên môn phụ trách đặt tên cho toàn vùng Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông. Các trung tâm này đảm nhận dự báo, cảnh báo và công bố tên khi một hệ thống đạt ngưỡng bão.

Ngưỡng phân loại bão và siêu bão

Các tổ chức cảnh báo bão đưa ra tiêu chuẩn về sức gió để phân loại một xoáy thuận là bão hay siêu bão. Theo một trung tâm cảnh báo liên hợp, xoáy thuận ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương được coi là bão khi sức gió nằm trong khoảng 73–148 km/h; những trường hợp có sức gió từ 149 km/h trở lên được xếp vào nhóm siêu bão.

Ví dụ thực tế: tên gắn với cơn bão cụ thể

Nhiều tên trong danh sách chính được đề xuất bởi các quốc gia trong khu vực và đã trở nên quen thuộc với cộng đồng địa phương. Có những trường hợp tên do nước này đề xuất nhưng khi gây thiệt hại lớn lại được kiến nghị loại bỏ bởi nước khác. Việc trao đổi giữa các quốc gia thành viên về tên gọi phản ánh cả khía cạnh kỹ thuật lẫn văn hóa trong cách đặt tên.

Ví dụ cụ thể: có những tên quốc tế đã được đăng ký trong cơ sở dữ liệu dùng cho khu vực Việt Nam, bao gồm một số cái tên gắn với địa danh hoặc tên gọi dân gian. Sau khi một cơn bão có tên quốc tế hoàn tất vòng hoạt động, tên kế tiếp trên danh sách sẽ được dùng cho xoáy thuận sau đó trong khu vực.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Trường hợp điển hình gần đây

Có những cơn bão ghi nhận các kỷ lục về cường độ hoặc mức tăng cấp nhanh trong thời gian ngắn, đồng thời kéo dài thời gian tác động trên đất liền. Những hiện tượng như vậy thường khiến tên của cơn bão được lưu vào danh sách những sự kiện khí tượng đáng chú ý của khu vực và góp phần vào cuộc thảo luận về việc giữ hay loại bỏ tên.

Danh sách tên dùng trong khu vực thường có số lượng lớn tên do nhiều quốc gia đóng góp, và không có giới hạn cố định cho số tên có thể phát sinh trong một năm dương lịch — điều này có nghĩa là khi cần, các danh sách bổ sung sẵn sàng được sử dụng.

Ảnh hưởng của tên gọi đến truyền thông và cộng đồng

Tên bão ngắn, dễ phát âm và khác biệt giúp thông tin cảnh báo lan truyền hiệu quả hơn qua báo chí và phát thanh. Khi cộng đồng dễ nhớ tên, khả năng chú ý đến thông báo và hành động phòng tránh cũng tăng lên. Do đó, yếu tố dễ nhận diện là một trong những tiêu chí khi chọn tên.

Sơ lược về quá trình rà soát tên hàng năm

Mỗi năm ủy ban chuyên trách họp để xem xét danh sách tên: tiếp nhận đề xuất bổ sung, cân nhắc kiến nghị loại bỏ hay thay thế tên, và phê duyệt các danh sách cho các mùa mưa bão tới. Quy trình này đảm bảo danh sách luôn phù hợp về mặt kỹ thuật và văn hóa cho từng khu vực.

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Điểm cần lưu ý khi theo dõi tên bão

• Tên bão dùng để truyền tin công cộng chỉ được công bố khi hệ thống đã đạt ngưỡng nhất định (ví dụ cấp bão trở lên).
• Một cơn bão có thể mang tên quốc tế do một trung tâm khu vực đặt, nhưng khi nó đi vào vùng trách nhiệm của một quốc gia khác có thể được gán thêm tên địa phương.
• Nếu một tên bị rút khỏi danh sách, tên thay thế sẽ được công bố trước các mùa bão tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Tên bão có phải luôn mang ý nghĩa đặc biệt?
Không nhất thiết; nhiều tên là từ ngôn ngữ địa phương, tên địa danh hoặc tên động-thực vật do các quốc gia góp vào danh sách.

2. Vì sao một số tên không xuất hiện trong danh sách?
Một số chữ cái ít dùng trong tiếng Anh hoặc tên địa phương (như Q, U, X, Y, Z ở một vài danh sách) thường bị loại để tránh thiếu tên hợp lý trong năm.

3. Ai quyết định loại bỏ tên bão sau thảm họa?
Các nước thành viên trong liên minh khu vực sẽ thảo luận và bỏ phiếu để quyết định có loại tên đó hay không, dựa trên mức độ thiệt hại và cảm nhận cộng đồng.

Kết luận

Hệ thống đặt tên bão phản ánh một sự cân nhắc kỹ thuật lẫn xã hội: nó phải giúp nhận dạng nhanh, phục vụ truyền thông hiệu quả và tôn trọng nhạy cảm văn hóa khi một cơn bão gây hậu quả lớn. Việc phối hợp giữa các cơ quan khí tượng quốc gia và trung tâm khu vực đảm bảo tên gọi được sử dụng một cách thống nhất và cập nhật theo thực tế hoạt động của mùa bão.

—————————–

Để mở rộng góc nhìn về những biến động nhân khẩu và lý do một vài họ lớn chiếm tỷ lệ đông ở một số quốc gia, bạn có thể tham khảo bài viết giải mã lý do nhiều họ lớn ở Trung Quốc, bài phân tích này giúp hiểu nguồn gốc lịch sử, ngôn ngữ và tác động của kỷ nguyên số lên sự tập trung họ.

Nếu bạn quan tâm đến vật liệu quý và muốn biết cách phân biệt bạch kim với vàng trắng khi mua hoặc bảo quản trang sức, bài viết đặc tính và cách phân biệt bạch kim với vàng trắng sẽ cung cấp thông tin về tính chất, ứng dụng và tiêu chí nhận biết giá trị.

Với những người muốn hiểu đúng về một loại thuốc có công dụng y tế nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro, bạn có thể đọc thêm bài hiểu đúng tác hại và công dụng ketamin, nội dung phân tích công dụng lâm sàng, dạng tồn tại và nguy cơ lạm dụng.