Al Jassasiya: Bí mật hàng vết lõm trên đá ven biển Qatar

Giữa đụn cát tĩnh lặng của bờ biển đông bắc Qatar, một dãy thềm đá vôi mang những dấu chạm liệu có đang lưu giữ những câu chuyện về đời sống biển và tín ngưỡng của cư dân xưa? Tại Al Jassasiya, hàng trăm tác phẩm khắc trên đá — trong đó nổi bật là các vết đục lõm xếp theo mẫu — vẫn thách thức các nhà nghiên cứu về mục đích và thời điểm tạo tác.

Vị trí, quy mô và khám phá

Al Jassasiya nằm cách thủ đô Doha khoảng một giờ di chuyển và là một trong số 12 di chỉ nghệ thuật trên đá được ghi nhận tại Qatar, phần lớn tập trung gần bờ. Khu vực này được phát hiện vào năm 1957; hơn một thập kỷ sau, một đoàn khảo cổ học Đan Mạch tiến hành khảo sát và hệ thống hóa nhiều bản khắc.

Trong tổng số các mẫu chạm khắc, các nhà khảo cổ liệt kê vào khoảng 900 bảng hình khác nhau. Một tỷ lệ đáng kể trong đó là những vết lõm được đục lên mặt đá với kích thước và hình dạng đa dạng; chúng tạo thành các bố cục từ đơn giản đến phức tạp, có thể là mũi tên, hoa hoặc hình thuyền.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Những vết lõm đặc trưng: dạng, mẫu và vấn đề giải thích

Một trong những dấu ấn dễ nhận diện ở Al Jassasiya là các vết lõm tròn được sắp thành họa tiết; con số các vết lõm chiếm hơn một phần ba tổng số hình họa được ghi nhận. Có những tổ hợp rất cụ thể — chẳng hạn hai hàng song song, mỗi hàng gồm bảy hố lõm — khiến nhiều người liên tưởng đến các khung bậc dùng trong trò chơi dân gian kiểu ô ăn quan.

Tuy nhiên, mô tả này không thuyết phục tất cả. Một số vết lõm có kích thước quá nhỏ để chứa vật chơi; một vài hố nằm trên mặt dốc, vị trí không phù hợp cho hoạt động dùng tay hay đặt viên sỏi. Vì vậy, giả thuyết về một trò chơi dân gian chỉ là một trong nhiều cách đọc có thể áp cho các mẫu hình này.

Những đề xuất khác từng được nêu gồm chức năng bói toán, dùng để phân loại hay lưu trữ ngọc trai, hoặc thậm chí công cụ tính toán liên quan tới thủy triều. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có bằng chứng trực tiếp đủ mạnh để khẳng định một trong số các giả thuyết này là chính xác.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Thời điểm tạo tác: nhiều mốc, nhiều tranh luận

Việc xác định niên đại các bức khắc ở Al Jassasiya gặp khó khăn. Một chuyên gia phụ trách khai quật và quản lý di tích tại Bảo tàng Quốc gia Qatar nhận định rằng không có dấu hiệu rõ ràng cho thấy tất cả các bức chạm khắc được thực hiện cùng một thời điểm; các giả định về tuổi của chúng dao động rất rộng, từ thời đồ đá mới tới các giai đoạn thuộc thời kỳ Hồi giáo.

Một nghiên cứu nhỏ từng khảo sát chín bảng khắc cho thấy những mẫu được phân tích có niên đại chỉ vài trăm năm, nhưng các nhà khoa học nhấn mạnh cần mở rộng phạm vi nghiên cứu trước khi đưa ra kết luận phổ quát cho toàn bộ di chỉ.

Hình thuyền: manh mối về sinh kế và tín ngưỡng

So với nhiều di chỉ ven biển khác trong vùng, Al Jassasiya có tỉ lệ bức khắc hình thuyền cao hơn đáng kể. Những tác phẩm này, khi quan sát từ trên cao, thường có dáng hình giống con cá: thân mảnh, đuôi nhọn, hàng mái chèo rõ rệt. Một số bản khắc còn mô tả chi tiết như vị trí cột buồm, ván ngồi cho người chèo, hoặc vật dụng kim loại sắc nét được đặt trên thuyền.

Sự xuất hiện của các loại mỏ neo khác nhau trong các hình khắc cung cấp thêm thông tin: có dạng mỏ neo đá truyền thống của người Arab — hình tam giác khoét hai lỗ — và dạng mỏ neo kim loại mang tính kỹ thuật châu Âu, được ghi nhận xuất hiện trong khu vực vào khoảng bảy trăm năm về trước. Những chi tiết này giúp kết nối hình họa với công cụ và vật liệu thực tế mà cư dân ven biển sử dụng.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Tác giả Frances Gillespie cùng đồng tác giả Faisal Abdulla Al-Naimi trong công trình khảo sát quá khứ Qatar đã liên hệ hình thuyền với cả yếu tố sinh kế — như đánh cá và khai thác ngọc trai — lẫn yếu tố biểu tượng trong tín ngưỡng: thuyền có thể được nhìn nhận như phương tiện chuyển sang thế giới bên kia trong nhiều truyền thuyết cổ.

Những hướng giải thích khả dĩ và giới hạn của bằng chứng

Trước hiện trạng thiếu kết luận dứt khoát, các giả thuyết về mục đích bản khắc nên được đánh giá theo mức độ phù hợp với bối cảnh khảo cổ, địa hình và chi tiết thực vật-động vật-làm nghề được thể hiện. Ví dụ, số lượng lớn hình thuyền gợi liên tưởng tới vai trò kinh tế của nghề biển ở khu vực này; trong khi các vết lõm với bố cục lặp lại có thể phản ánh những hệ thống ký hiệu phục vụ mục đích thực dụng hoặc nghi lễ.

Sự khác biệt về kích thước, vị trí và phong cách chạm khắc cũng làm tăng khả năng các bản khắc được thực hiện qua nhiều thời kỳ khác nhau, bởi nhiều nhóm cư dân hoặc theo nhiều mục đích không đồng nhất. Do đó, việc coi toàn bộ di chỉ như một sản phẩm duy nhất sẽ dễ dẫn tới kết luận sai lệch.

Điểm cần lưu ý cho công chúng và người nghiên cứu

• Vì chưa có niên đại chung cho toàn bộ mẫu, mọi kết luận về thời điểm hoặc chức năng cần mang tính thận trọng và dựa trên phân tích mẫu rộng hơn.
• Những khu vực có vết lõm đặt trên sườn dốc hay bề mặt kém bằng phẳng khó bị lý giải nếu áp thuyết về trò chơi hay hoạt động chất chứa; điều này khuyến nghị cân nhắc các chức năng phi thực dụng.
• Sự xuất hiện đồng thời của kỹ thuật mỏ neo khác nhau tạo cơ sở so sánh với vật liệu khảo cổ thu được từ địa tầng ven biển, giúp liên kết hình họa với hiện vật thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Al Jassasiya là gì?

Al Jassasiya là một di chỉ nghệ thuật trên đá ven biển đông bắc Qatar, nơi các nhà khảo cổ ghi nhận khoảng 900 bản khắc, gồm nhiều vết đục lõm và hình họa khác nhau.

Những vết lõm ở đó dùng để làm gì?

Hiện chưa có đồng thuận: các đề xuất bao gồm trò chơi dân gian tương tự ô ăn quan, hoạt động bói toán, lưu trữ ngọc trai, hay công cụ tính toán thủy triều. Mỗi giả thuyết có ưu nhược và cần bằng chứng bổ sung.

Tất cả bản khắc ở Al Jassasiya có cùng niên đại không?

Không nhất thiết. Các chuyên gia cho rằng các bản khắc có thể được tạo trong nhiều thời kỳ khác nhau; một số mẫu phân tích cho thấy niên đại vài trăm năm, nhưng cần khảo sát rộng hơn.

Kết luận

Al Jassasiya là một kho dữ liệu trực quan quý giá về quan hệ giữa con người, biển cả và biểu tượng trong khu vực ven bờ Qatar. Những hàng vết lõm cùng các bức khắc thuyền cung cấp manh mối về kỹ thuật hàng hải, sinh kế và tín ngưỡng, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi lớn về mục đích và niên đại. Giải mã hoàn toàn di chỉ cần sự kết hợp giữa phân tích trường hợp rộng hơn, đối chiếu vật liệu khảo cổ và tiếp cận liên ngành để tách bạch dấu vết thực dụng khỏi ký hiệu mang tính biểu tượng.

Nếu bạn muốn mở rộng bối cảnh lịch sử và tìm hiểu những tranh luận về bảng niên đại và danh sách vua trong sử Ai Cập cổ, bài viết Phiến đá Palermo và những bí ẩn trong bảng niên đại quyền lực đem đến góc nhìn chi tiết về một mảnh biên niên sử có nhiều điểm gây tranh luận.

Với tâm lý khám phá những trường hợp hiếm gặp trong khoa học, bạn có thể tiếp tục đọc bài Trường hợp Brooke Greenberg và những câu hỏi về quá trình lão hóa để thấy cách một hiện tượng cá thể có thể thách thức giả định y học.

Để mở rộng chủ đề về những hiện tượng liên quan tới thi thể và truyền thuyết địa phương, bài viết Quan tài đá Assos và tốc độ phân hủy đầy tranh luận phân tích nguồn gốc truyền thuyết, cấu tạo các quan tài đá và các ghi chép dân gian liên quan.